Ересектердегі невроз: шаршауға жаба салу оңай симптомдар

«Жай шаршадым» — шын мәнінде артында невротикалық бұзылыс тұруы мүмкін жағдайды көп адам осылай сипаттайды. Невроздар — созылмалы стресспен және ішкі қақтығыспен байланысты күйлердің ауқымды тобы, және олардың симптомдарын әдеттегі шамадан тыс шаршаумен шатастыру оңай, өйткені олар біртіндеп күшейеді және үйреншікті мағынадағы «ауруға» сирек ұқсайды. Невроздарды емдеу туралы ойлануға тұрарлық белгілерді қарастырайық.

Невроздарды неге уақытында байқау қиын

Жедел жағдайлардан айырмашылығы, невроз баяу дамиды: ашуланшақтық, шаршау және мазасыздық айлар бойы жинақталады, ал адам жаңа, төмендеп кеткен әл-ауқат деңгейін қалыпты нәрсе ретінде қабылдап, оған біртіндеп үйреніп кетеді. Өзгерістерді көбінесе адамның өзінен бұрын дәл айналасындағылар — серіктесі, әріптестері, ата-анасы — байқайды.

Екінші себеп те бар. Невроздың әрдайым дерлік түсінікті сыртқы себебі болады: ауыр жоба, отбасындағы жанжал, қаржылық қиындықтар, жақын адамның науқасы. Себеп бар кезде жағдай дәрігерге жүгінудің негізі емес, мән-жайларға табиғи реакция болып көрінеді. Мәселе мынада: біраз уақыттан кейін симптомдар өз бетінше өмір сүре бастайды — себеп шешілді, ал керілу, ұйқысыздық және ашуланшақтық қалып қойды.

1-белгі. Айқын себепсіз ашуланшақтық

Ұсақ-түйек әдеттегіден қаттырақ ашуландыра бастайды, ашу жақын адамдарға төгіледі, ал артынан кінә сезімі мен бұрынғыдан да күшті ішкі керілу келеді.

2-белгі. Демалғаннан кейін де басылмайтын шаршау

Әдеттегі шамадан тыс шаршаудан айырмашылығы, неврастения кезінде толыққанды еңбек демалысы немесе демалыс күндері де күштің қалпына келгені сезілмейді — шаршау демалыстан кейін болуы тиіс уақыттан әлдеқайда тез қайта оралады.

3-белгі. Стресс аясындағы дене симптомдары

Керілуден болатын бас ауруы, тамаққа түйін тұрып қалғандай сезім, қолдың дірілдеуі, жүректің жиі соғуы, ас қорытудың бұзылуы, денедегі керілу, ұйқының бұзылуы — дене көріністері көбінесе алдыңғы қатарға шығып, пациентті алдымен психиатрға емес, терапевтке немесе неврологқа алып барады.

Бұл — ең жиі кездесетін жол: тексерулер, анализдер, әртүрлі мамандарға қайта-қайта бару — және «менің саламда бәрі қалыпты» деген қорытынды. Мұндай нәтиже көбінесе шағымдарды елемеу ретінде қабылданады, бірақ шын мәнінде дәл осы — маңызды диагностикалық ақпарат: дене симптомдары шынайы, бірақ олардың себебі басқа салада жатыр.

4-белгі. Мазасыз ойлар және назарды ауыстырудың қиындығы

Проблемаларды еріксіз қайта-қайта ойдан өткізу, ұйықтар алдында «басты өшіре» алмау, тыныш ортада да тұрақты ішкі керілу сезімі — невроздың неврастениялық және мазасыздық нұсқасына тән белгі.

5-белгі. Өмірдің тарылуы

Адам күш-жігерді талап ететін нәрселерден біртіндеп бас тартады: қонаққа баруды қояды, сапарларды кейінге шегереді, жұмыстағы жаңа міндеттерден қашқақтайды, араласуды азайтады. Әр бас тарту сол сәтте ақылға қонымды көрінеді — «күшім жоқ», «қазір оған мұршам жоқ», — бірақ жиынтығында бірнеше ай ішінде өмір айтарлықтай тарылып қалады. Бұл белгі әрдайым дерлік адамның өзінен гөрі жақындарына көбірек байқалады.

Невроздың депрессиядан айырмашылығы

Неврозда, әдетте, жағымды оқиғаларға қуану қабілеті мен жалпы өмірге деген қызығушылық сақталады, бірақ стреске төтеп беретін ресурстар сарқылған — адам «шұңқырда» емес, «шегіне жеткен». Депрессияда түсіңкі күй дерлік үнемі сақталады және жағымды оқиғаларға жауап бермейді. Оларды нақты ажырату — өзіне-өзі диагноз қоюдың емес, дәрігердің міндеті.

Бұл күйлердің бірін-бірі жоққа шығармайтыны да маңызды: емделмеген ұзақ невроз көбінесе депрессиялық бұзылысқа ұласады, сонда көрініс аралас сипат алады.

Дәрігерге барғанша не көмектеседі

Бұл ем емес, бірақ зияны тимейтіні анық және жағдайды жиі біршама жеңілдететін шаралар: ұйықтау мен тұрудың тұрақты уақыты, ең болмаса серуен түріндегі күнделікті дене белсенділігі, түстен кейін кофеинді шектеу, «керілуді басу» тәсілі ретінде алкогольден бас тарту — ол қысқа жеңілдік береді де, ұйқыны нашарлатып, шеңберді тұйықтайды.

Ал таныстардың кеңесімен тыныштандыратын немесе ұйықтататын дәрілерді іше бастаудың қажеті жоқ. Мұндай препараттардың бір бөлігі ұзақ қабылдағанда тәуелділік тудырады, ал бір бөлігі көріністі бұлдыратады, сондықтан дәрігерге не болып жатқанын түсіну қиындай түседі.

Не істеу керек

Демалыс пен жүктемені азайтуға қарамастан жағдай бір айдан ұзақ сақталса, себептерін анықтап, қолайлы көмекті таңдау үшін психиатр кеңесіне жазылған жөн — әдетте бұл психотерапия мен қажет болса, қалпына келу кезеңіне арналған дәрі-дәрмек қолдауының үйлесімі.

Жиі қойылатын сұрақтар

Невроз емделе ме, әлде бұл өмір бойы ма? Невротикалық бұзылыстар, әдетте, емге жақсы жауап береді — олар туралы «мінез» деген кең тараған түсінікке қарамастан. Емнің мерзімі жағдайдың қанша уақытқа созылғанына және оны тудырған жүктеменің әлі сақталып тұрғанына байланысты.

Дәрі-дәрмек қабылдау міндетті ме? Әрдайым емес. Орташа күйлерде көбінесе психотерапия мен режимді өзгерту жеткілікті. Шешім алдын ала емес, тексеруден кейін қабылданады.

Кімге бару керек — психологқа, психотерапевтке ме, әлде психиатрға ма? Дене симптомдары, ұйқының бұзылуы болса немесе жағдай айлар бойы созылып жүрсе, психиатрдан бастаған дұрыс: ол басқа жағдайларды жоққа шығарып, дәрі-дәрмек қолдауы қажет пе екенін анықтай алады. Бұл ретте психотерапия жұмыстың негізгі бөлігі болып қала береді.

Материал психиатр-дәрігер Шакарим Ануаровичтің кеңестері негізінде дайындалды.