Туысыңыздағы жедел психоз: алғашқы минуттарда не істеу керек

Егер жақын адамыңызда кенеттен жедел психоздың белгілері — галлюцинациялар, сандырақ, сананың шатасуы, мінез-құлықтың күрт өзгеруі — пайда болса, сабырмен әрі жүйелі әрекет ету маңызды. Алғашқы минуттарда айналадағылардың өздерін қалай ұстайтынына сол жерде жүрген барлық адамның қауіпсіздігі де, адамның көмекті қаншалықты тез алатыны да көп жағынан байланысты.

Жедел психозды қалай тануға болады

Негізгі белгілері: адам жоқ нәрсені естиді немесе көреді (галлюцинациялар), шындыққа сәйкес келмейтін және сендіруге көнбейтін сенімдерді айтады (сандырақ), сөйлеуі шатасып немесе қисынсыз бола бастайды, мінез-құлқы болжап болмайтындай болады — айқын қозуға дейін немесе, керісінше, сіресіп қатып қалуға дейін барады. Бұл күй кенеттен дамуы немесе бірнеше күн бойы біртіндеп үдеуі мүмкін.

Психозды қатты стресстен немесе истерикадан ажырататын басты белгі — өз жағдайына сын көзбен қарау қабілетінің жоғалуы: адам көріп, естіп тұрғанының шынайылығына күмәнданбайды, ал кез келген дәлел оған алдауға тырысу сияқты естіледі. Бұл туралы дауласудың пайдасы жоқ — оның қырсығынан емес, бұл оның үшін шын мәнінде болып жатқандықтан.

1-қадам. Қауіпсіздікті қамтамасыз етіңіз

Қауіпті заттарды — өткір заттарды, көп мөлшердегі дәрі-дәрмекті, көлік кілттерін — қол жетпейтін жерге алып қойыңыз. Адам қозған болса, физикалық арақашықтық сақтаңыз, бөлмеден шығатын жолды өзіңізге де, оған да бөгемеңіз — «бұрышқа қамалып қалу» сезімі мазасыздық пен агрессияны күшейтуі мүмкін.

Егер өз қауіпсіздігіңізге қатер төнсе, бірінші кезекте адамды өз күшіңізбен ұстап тұруға тырыспай, бөлмеден шығып, көмек шақыру керек.

2-қадам. Сандырақтың мазмұны туралы дауласпаңыз

Адамды «ешқандай дауыс жоқ» немесе «сені ешкім аңдып жүрген жоқ» деп қисынмен сендіруге тырысу әдетте нәтиже бермейді және оның мазасыздығы мен сізге деген сенімсіздігін күшейтуі мүмкін. Әлдеқайда тиімді тәсіл — сабырлы, ілтипатты үн, қысқа әрі түсінікті сөйлемдер, кенет қимылдар мен көтеріңкі дауыстың болмауы.

Сонымен бірге сандырақтың мазмұнымен келісіп, оны растаудың да қажеті жоқ — бұл сенімді бекіте түседі. Тиімді орта жол: мұның рас-өтірігін талқыламай, адамның сезімдері туралы сөйлеу. «Сенің қатты қорқып тұрғаныңды көріп тұрмын. Мен қасыңдамын» — бұл сөз келісуді де, дауласуды да талап етпейді.

3-қадам. Адамды жалғыз қалдырмаңыз, бірақ айналасына топырламаңыз

Таныс, сабырлы бір-екі адамның қасында болуы адамға өзін қауіпсіз сезінуге көмектеседі. Ал бөлмедегі абыржыған көп туыс, керісінше, мазасыздық пен сананың шатасуын күшейтуі мүмкін.

Артық тітіркендіргіштерді алып тастаған да пайдалы: теледидар мен қатты музыканы өшіру, жарқын жарықты бәсеңдету, көшеден шу естілсе, терезені жабу. Сырттан келетін ағын неғұрлым аз болса, адамға соғұрлым жеңіл.

4-қадам. Дәрігерге дереу қоңырау шалыңыз

Жедел психоз — «үйде өз бетімен өткеріп жіберуге» болатын емес, шұғыл медициналық көмекті қажет ететін жағдай. Жедел сүйемелдеу 24/7 желісіне қоңырау шалыңыз — бригада 30–60 минут ішінде шығады, орнында алғашқы тексеру жүргізіп, жағдайды тұрақтандыра алады, ал қажет болса — стационарға жатуды (госпитализацияны) ұйымдастырады.

Бұрын дәрігер бірдеңе тағайындаған болса да, өз бастамаңызбен ешқандай препарат беруге тырыспаңыз: жедел күйде бұл көріністі өзгертіп, дәрігердің жұмысын қиындатуы мүмкін.

5-қадам. Дәрігерге айтып беруге дайын болыңыз

Мінез-құлықтың өзгеруі қашан басталды, оның алдында не болды (стресс, ұйқының қанбауы, заттарды қолдану), бұрын осыған ұқсас эпизодтар болды ма, адам қандай да бір препараттар қабылдай ма немесе, керісінше, тағайындалған терапияны жақында тоқтатты ма — бұл ақпарат дәрігердің орнындағы жұмысын едәуір жылдамдатады.

Мүмкіндік болса, алдын ала дайындап қойыңыз: бар болса — медициналық үзінді көшірмелер мен қорытындылар, қабылдап жүрген препараттардың дозалары көрсетілген тізімі, жеке басын куәландыратын құжат. Бұл мұндай жағдайда тапшы болатын уақытты үнемдейді.

Не істемеген жөн

Өмірге тікелей қатер болмаса, адамды отбасы болып күшпен ұстап, қимылсыз қалдыруға тырыспаған жөн — бұл әрдайым дерлік қозуды күшейтіп, барлығы үшін жарақат алу қаупін арттырады. Болып жатқанды «дәлел үшін» бейнеге түсірудің де қажеті жоқ. Мұндай күйдегі адамды көлікпен өз бетіңізше алып баруға да болмайды: жол үстіндегі болжап болмайтын мінез-құлық оның өзіне де, жүргізушіге де қауіпті.

Жедел эпизодтан кейін

Алғашқы психотикалық эпизод — үкім емес, бақылау және, әдетте, бір дәрігердің қадағалауымен ұзақ демеуші терапия қажет екенінің белгісі. Уақытында басталған ем болашақта эпизодтардың қайталану қаупін едәуір азайтады.

Бұл кезеңде отбасына да тірек керек: жақын адамдағы жедел эпизод — ауыр күйзеліс, одан кейін көбіне қайталанудан қорқу мен кінә сезімі қалады. Бұл — қалыпты реакция, оны жалғыз өзіңіз іштей өткермей, дәрігермен талқылаған жөн.

Жиі қойылатын сұрақтар

Психоз күйіндегі адам айналасындағыларға қауіпті ме? Көп жағдайда жоқ: көбіне адам үрейленген және бағдарын жоғалтқан болады. Айқын қозу кезінде және қатер сезімімен жүретін сандырақ кезінде қауіп артады — сондықтан да арақашықтық пен сабырлы үн маңызды.

Таңды күтіп, дәрігерге өзіміз барсақ бола ма? Олай етпеген жөн. Жедел күй тез ауырлап кетуі мүмкін, ал түні бойы күту адамның өзіне де, отбасына да қауіпті. Жедел сүйемелдеу желісі тәулік бойы жұмыс істейді.

Стационарға жату міндетті түрде бола ма? Әрдайым емес. Шешім тексеруден кейін қабылданады: кейбір жағдайларды орнында тұрақтандырып, кейін амбулаториялық бақылауға көшуге болады.

Материал психиатр-дәрігер Шакарим Ануаровичтің кеңестері негізінде дайындалды.