Денсаулық туралы үрей: ауырудан қорқудың өзі мәселеге айналғанда

Бүйірің шаншыды — жарты сағаттан кейін қатерлі ісік туралы оқып отырасыз. Жүрек бір соққыны өткізіп алды — әр он минут сайын тамыр соғысын өлшейсіз. Дәрігерлер «сіз саусыз» дейді, талдаулар қалыпты, бірақ жеңілдік бір-екі күнге созылады да, қорқыныш жаңа симптоммен қайта оралады. Бұл сіз туралы болса, денсаулық туралы үрей туралы болуы мүмкін. Бұрын оны ипохондрия деп атаған. Бұл ойдан шығарылған нәрсе де, «күдікшілдік» те емес, емге жақсы көнетін жағдай. Мазасыздық бұзылыстары туралы толығырақ — «Мазасыздық бұзылыстарын емдеу» бетінде.

Денсаулық туралы үрейдің парасатты қамқорлықтан айырмашылығы

Денсаулыққа мұқият қарау қалыпты: тексерілу, жаңа симптомдарды байқау, дәрігерге жүгіну. Денсаулық туралы үрей мына жерден басталады:

нәтижелер қалыпты болса да, ауыр аурудан қорқу айлар бойы сақталады;
ауру туралы ойлар күн сайын көп уақыт алады;
денені үнемі тексересіз: сипалайсыз, қарайсыз, қысым мен тамыр соғысын өлшейсіз;
интернеттен сағаттап симптом іздейсіз;
бәрі жақсы екенін растауды жақындардан немесе дәрігерлерден қайта-қайта сұрайсыз;
немесе керісінше, жаман нәрсе естуден қорқып, дәрігерлер мен талдаулардан аулақ жүресіз.

Тексерулер неге көмектеспейді

Денсаулық туралы үреймен жұмыс бір механизмді түсінуден басталады. Әр тексеру қысқа жеңілдік береді: тамыр соғысы қалыпты, мең өзгермеген. Ми есте сақтайды: «тексеру үрейден құтқарады». Келесі жолы үрей тезірек келеді, ал тынышталу үшін тағы бір рет, содан кейін тағы бір рет тексеру керек. Бірнеше айдан кейін адам осы шеңбердің ішінде өмір сүреді.

Интернетпен де солай. Іздеу жүйесі ең үрейлі нұсқаларды береді, өйткені оларды ең көп талқылайды. Бас ауруы бір минутта ми ісігіне айналады, дегенмен адамдардың басым көпшілігінде себеп мүлдем басқа.

Дене шынымен жауап береді

Үрейдің өзі дене сезімдерін тудырады: жүректің жиі соғуы, бұлшықет кернеуі, тамаққа кесек тұру, шаншу, кеудедегі ауырлық, асқазан мәселелері. Адам оларды байқап, қорқады, үрей күшейеді, сезімдер ұлғаяды. Яғни симптомдар шынайы, бірақ олардың көзі — сіз қорқатын ауру емес, үрейдің өзі.

Сонымен бірге басқа шеткі жаққа ауып кетпеу маңызды. Жаңа және әдеттен тыс симптомдарды дәрігермен талқылау керек. Міндет емделуді тоқтату емес, тексерулердің үрейдің талабымен емес, көрсеткіш бойынша жүргізілуінде.

Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия қалай көмектеседі

Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия (КПТ) денсаулық туралы үреймен жұмыс істеудің негізгі әдістерінің бірі болып саналады. Сессияларда біз бірге:

қорқынышты қандай ойлар іске қосатынын талдап, оларды шынайылыққа тексеруді үйренеміз;
дене тексерулері мен интернеттегі іздеуді біртіндеп қысқартамыз;
бірден «бәрі жақсы» деген жауап алмай, белгісіздікке шыдауды үйренеміз;
емдеуші дәрігермен тексерулердің парасатты жоспарын келісеміз;
үрей ығыстырып шығарған нәрселерді өмірге қайтарамыз: істер, жоспарлар, демалыс.

Курс әдетте бірнеше айлық тұрақты кездесулерді алады. Сессиялар саны сұранысқа және жағдайдың ауырлығына байланысты. Формат туралы толығырақ — «Психотерапия» бетінде.

Психиатр қашан керек

Үрей өте күшті болса, жұмыс істеуге және ұйықтауға кедергі келтірсе, дүрбелең шабуылдарымен немесе көңіл-күйдің түсуімен бірге жүрсе, психиатрға жүгінген жөн. Психолог диагноз қоймайды және дәрі тағайындамайды. Психиатр жағдайды бағалап, қажет болса үрейді азайтатын препарат таңдайды. Психотерапия мен психиатр емін жиі ұштастырады, ал бір клиникада бұл ыңғайлырақ.

Бүгіннің өзінде не істеуге болады

Денеңізді күніне қанша рет тексеретініңізді немесе симптом іздейтініңізді байқаңыз. Жай санаңыз: бұл бақылауды қайтарудың алғашқы қадамы.
Өзіңізбен келісіңіз: жаңа симптомды бірден іздемей, алдымен бірнеше күн бақылайсыз.
Жақындарыңызға «бұл қауіпті емес пе?» деген сұрақтарды азайтыңыз. Оларға себебін түсіндіріңіз.
Қорқыныштан кейінге қалдырған істеріңізді қайтарыңыз.

Жақындар үрейді қалай қоректендірмеуге болады

Денсаулығы туралы үрейі бар адамның туыстары көбіне тұйыққа тіреледі. «Бәрі қалыпты, ойдан шығарма» деп жауап берсе, ол өзін түсінбеген сезінеді. Қайта-қайта тыныштандырып, дәрігерлерді аралай берсе, үрей тек өседі.

Іс жүзінде не көмектеседі:

Сезімдерді мойындаңыз, бірақ қорқыныштың мазмұнын емес. «Сенің қатты қорқып жүргеніңді көріп отырмын» — «сенде қатерлі ісік жоқ екені анық» дегеннің орнына.
Шексіз тексерулерге қосылмаңыз. Меңге оныншы рет қараудың немесе тамыр соғысын тыңдаудың қажеті жоқ. Жұмсақ айтуға болады: «Біз мұны қабылдауда дәрігермен талқылаймыз деп келістік».
Ережелер туралы келісіңіз. Мысалы, симптомдар туралы әр жарты сағат сайын емес, күніне бір рет сөйлесеміз. Мұны маманмен бірге жасаған дұрыс.
Тексерулерді емес, емді қолдаңыз. Кезекті «қалай болса да» талдаудың орнына психологқа немесе психиатрға баруды ұсыныңыз.
Өзіңізді күтіңіз. Тұрақты үрейдегі адамның жанында өмір сүру шаршатады. Сізге де қолдау керек болуы мүмкін.

Кейде маманмен бірлескен кездесу пайдалы: осылай жақындар үрейдің қалай жұмыс істейтінін және емге кедергі келтірмеу үшін өзін қалай ұстау керегін түсінеді.

Қалай жазылуға болады

Психологтың КПТ сессиясы 50 минутқа созылады және 15 000 ₸ тұрады, психиатр кеңесі — 20 000 ₸. Клиникада және онлайн, қазақ және орыс тілдерінде жұмыс істейміз. Үрей деңгейін бағалағыңыз келсе, тегін GAD-7 тестін өтіңіз: ол диагноз қоймайды, бірақ көмекке жүгіну уақыты келгенін түсінуге көмектеседі.