Психосоматика: дене стресстен ауырғанда

Бас күн сайын кешке ауырады, әр кездесу алдында іш бұралады, апта соңына қарай арқа тастай қатады. Терапевтті, гастроэнтерологты, неврологты аралап шықтыңыз, ал жауап «органикалық бұзылыс жоқ, бұл жүйкеден» болады. «Психосоматика» сөзі көбіне «сізге солай көрінеді» дегендей естіледі. Бұлай емес: ауырсыну шынайы, тек оны стресс іске қосады. Созылмалы кернеу мен невроздар туралы толығырақ — «Невроздарды емдеу» бетінде.

Стресс дене симптомдарына қалай айналады

Стресс кезінде ағза қауіпке дайындалады: тамыр соғысы жиілейді, бұлшықеттер кернеледі, тыныс өзгереді, қан ағымы қайта бөлінеді, ішек басқаша жұмыс істейді. Қашу немесе маңызды іс алдында жиналу керек болғанда бұл пайдалы. Бірақ стресс апталар мен айлар бойы созылса, «дабыл» жүйесі сөнбейді. Дене шамадан тыс жүктеме режимінде жұмыс істей береді де, симптомдар пайда болады.

Ең жиі кездесетіндері:

кернеу бас ауруы, бастағы «шеңбер»;
мойындағы, иықтағы, арқадағы ауырсыну мен кернеу;
асқазан мен ішек мәселелері: түйілу, кебу, тұрақсыз үлкен дәрет;
жүректің жиі соғуы, іркілістер сезімі, кеудедегі қысылу;
тамаққа кесек тұру, ауаның жетіспеуі;
ұйқыдан кейін өтпейтін шаршау;
ұйқының бұзылуы.

Алдымен дене ауруларын жоққа шығару

Бұл — бірінші ереже. Симптомдарды стресспен байланыстырмас бұрын басқа себеп жоқ екеніне көз жеткізу керек. Кеудедегі ауырсыну, үлкен дәреттегі қан, салмақтың күрт азаюы, түнгі ауырсыну, қызба, неврологиялық симптомдар психотерапияны емес, тексеруді талап етеді. Психосоматика бойынша жақсы маман әрқашан басқа бейіндегі дәрігерлермен жұпта жұмыс істейді.

Керісінше қате де кездеседі: адам жылдар бойы тексерулерден өтіп, қалыпты нәтижелер мен жаңа жолдамалар алады, ал негізінде жатқан нәрсе назардан тыс қалады.

«Бұл жүйкеден» «сізге солай көрінеді» дегенді білдірмейді

Бұлшықет кернеуі шынымен ауырсыну тудырады. Ішектің түйілуі шынымен ауырады. Үрей кезіндегі жүректің жиі соғуы — тамыр соғысының шынайы жиілеуі. «Органикалық» аурудан айырмашылығы азаптың шынайылығында емес, механизмде. Сондықтан психосоматикалық симптомдар «бұл туралы ойламаңыз» деген кеңестен өтпейді.

Тұйық шеңбер

Дене ауырады, адам онда бірдеңе маңызды бар деп алаңдайды, үрей кернеу мен симптомдарды күшейтеді, симптомдар үрейді күшейтеді. Оған аулақ жүру (сапарлардан, кездесулерден, спорттан бас тарту) және денеге үнемі құлақ түру қосылады. Осылайша психосоматика ұзаққа бекиді.

Психотерапия қалай көмектеседі

Психосоматикамен жұмыс осы шеңберді бұзуға құрылады. Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия сессияларында біз:

жағдайлар, ойлар, эмоциялар мен дене сезімдері арасындағы байланысты байқауды үйренеміз;
созылмалы стрессті нақты не тудыратынын және нені өзгертуге болатынын талдаймыз;
кернеуді азайту техникаларын меңгереміз: тыныс алу, бұлшықетті босаңсыту, зейінмен жұмыс;
адам симптомдар салдарынан бас тартқан істерді біртіндеп қайтарамыз;
ұйқы мен жүктеме режимін құрамыз.

Формат туралы толығырақ — «Психотерапия» бетінде.

«Асқазанға» және «басқа» арналған таблеткалар неге ұзаққа көмектеспейді

Бас немесе асқазан ауырғанда ауырсынуды басатын немесе асқорытуға арналған препарат ішу қисынды. Психосоматикалық симптомдар кезінде бұл бірнеше сағатқа көмектеседі, ал содан кейін бәрі қайта оралады. Себебі дәрі көріністі жояды, бірақ оны тудыратын кернеуді жоймайды.

Тікелей қауіп те бар. Бас ауруына қарсы ауырсынуды басатын дәрілерді тым жиі, айына 10–15 күннен артық ішсе, дәрімен туындаған бас ауруы деп аталатын жағдай дамуы мүмкін: таблеткалардың өзі ауырсынуды сақтай бастайды. Адам көбірек ішеді, ал бас жиірек ауырады.

Асқазанмен де ұқсас оқиға: жылдар бойы «қыжылға» және «түйілуге» қарсы құралдарды ішіп, адам ұстамалардың жанжалдармен, мерзімдермен немесе ұйқысыз түндермен тұспа-тұс келетінін байқамайды.

Бұл дәрілерден бас тарту керек дегенді білдірмейді. Бұл оларды дәрігермен талқылап, қатар себеппен — стресспен, ұйқымен, үреймен жұмыс істеу керек дегенді білдіреді. Кернеу азайғанда таблеткаға деген қажеттілік әдетте өздігінен азаяды.

Психиатр қашан керек

Психосоматикалық симптомдар көбіне мазасыздық бұзылысымен, депрессиямен, дүрбелең бұзылысымен бірге жүреді. Симптомдар күшті болса, айлар бойы сақталса, жұмыс істеуге, ұйықтауға, тамақ ішуге кедергі келтірсе немесе көңіл-күйдің түсуімен және тұрақты үреймен бірге жүрсе, психиатр кеңесі керек. Психиатр емдеуді талап ететін бұзылыстың бар-жоғын тексеріп, қажет болса препараттар тағайындайды. Психолог дәрі тағайындамайды, бірақ дәрігермен бірлесіп жұмыс істейді.

Өз бетіңізше не істеуге болады

Симптомдар қашан пайда болатынын және сол сәтте не болғанын күнделікке белгілеңіз. Бірнеше аптадан кейін көбіне заңдылық көрінеді.
Тұрақты қозғалыңыз: серуендеу, жүзу, созылу бұлшықет кернеуін азайтады.
Кофеин мен алкогольді шектеңіз: екеуі де үрейдің дене көріністерін күшейтеді.
Бір уақытта жатып, бір уақытта тұрыңыз.
Күн ішінде телефонсыз және тапсырмасыз кем дегенде 10 минут табыңыз.

Қалай жүгінуге болады

Психологтың КПТ сессиясы 50 минутқа созылады және 15 000 ₸ тұрады, психиатр кеңесі — 20 000 ₸. Алматыдағы клиникада және онлайн, қазақ және орыс тілдерінде жұмыс істейміз. Қанша стресс жиналғанын бағалағыңыз келсе, тегін «Стресс және күйіп-жану» тестін өтіңіз.