Шизофрения: мифтер мен фактілер
Маскеу Шакарим Ануарович
Клиника меңгерушісі, жоғары санатты психиатр-дәрігер
Шизофрения төңірегінде, бәлкім, кез келген басқа психиатриялық диагнозға қарағанда көбірек миф бар — және дәл осы мифтер адамдар мен олардың жақындарына көмекке уақытында жүгінуге жиі кедергі келтіреді. Олардың ең негізгілерін талдап, шын мәнінде жағдай қандай екенін айтып береміз.
1-миф. «Бұл — тұлғаның екіге бөлінуі»
Шизофрения бір адамда бірнеше тұлға бар дегенді білдірмейді — оны мүлде басқа, әлдеқайда сирек кездесетін жағдаймен жиі шатастырады. Шын мәнінде шизофрения — қабылдау мен ойлаудың бұзылысы, ол галлюцинацияларды (көбінесе есту галлюцинацияларын), сандырақ сенімдерді, ойлаудың бұзылуын және мотивацияның төмендеуін қамтуы мүмкін, бірақ тұлғаның «екіге бөлінуін» емес.
2-миф. «Бұл емделмейді, адамның тағдыры шешілген»
Тұрақты бақылау мен дұрыс таңдалған терапия кезінде көптеген пациенттер ұзақ ремиссияға қол жеткізіп, әлеуметтік белсенді өмір сүреді: жұмыс істейді, оқиды, отбасын құрады. Аурудың ағымы әр адамда әртүрлі: біреулерде өмір бойы бір ғана эпизод болады, ал басқаларда жалпы тұрақты жағдай аясында мезгіл-мезгіл өршу кезеңдері болып тұрады.
3-миф. «Шизофрениясы бар адамдар әрқашан қауіпті»
Пациенттердің басым көпшілігі айналадағыларға қауіп төндірмейді — қауіп ең алдымен диагноздың өзімен емес, жедел, емделмеген эпизодтармен байланысты. Шизофрениясы бар адамдар зорлық-зомбылықтың көзі болудан гөрі оның құрбаны болуы әлдеқайда жиі — бұқаралық мәдениет кеңінен таратқан бұл миф стигманы және көмекке жүгінуден қорқуды күшейтіп, нақты зиян келтіреді.
4-миф. «Дәрі тағайындалды ма — енді өмір бойы „мең-зең“ боласың»
Қазіргі антипсихотикалық препараттар, соның ішінде бірнеше аптада бір рет енгізілетін пролонгирленген түрлері, көтерімділігі ескеріле отырып, жеке таңдалады. Тежелу мен «мең-зеңдік» — көбінесе терапияның сөзсіз жанама әсері емес, дұрыс таңдалмаған дозаның немесе ескірген ем схемасының белгісі; препарат дұрыс таңдалғанда көптеген пациенттер ойдың анықтығы мен жұмысқа қабілеттілігін сақтайды.
5-миф. «Бұл — мінездің әлсіздігінің немесе тәрбиенің салдары»
Шизофрения — дәлелденген биологиялық негізі бар, мидың жұмысымен байланысты ауру, «дұрыс емес тәрбиенің» немесе ерік-жігердің жетіспеушілігінің салдары емес. Пациентті немесе отбасын аурудың болғаны үшін кінәлаудың ғылыми негізі жоқ және ол тек көмекке жүгінуді қиындатады.
Шынымен не көмектеседі
Қазіргі тәсіл жеке таңдалған дәрі-дәрмекпен емдеу мен психоәлеуметтік қолдауды — отбасымен жұмысты, оқуға немесе жұмысқа оралуға көмекті, өршудің ерте белгілерін қадағалауды — ұштастырады. Табыстың негізгі факторы — түрлі мамандарға бытыраңқы жүгіну емес, ұзақ уақыт бойы бір емдеуші дәрігердің бақылауында болу.
6-миф. «Жағдай жақсарса, емді тоқтатуға болады»
Бұл — салдары бойынша, бәлкім, ең қымбатқа түсетін қате түсінік. Тұрақты жағдай — терапияның нәтижесі, оның енді қажет емес екенінің дәлелі емес. Препараттарды өз бетімен тоқтату — өршудің ең жиі себептерінің бірі, және әрбір келесі өршу әдетте алдыңғысынан ауыр өтеді.
Егер жанама әсерлер немесе схеманың ыңғайсыздығы мазаласа, мәселе дәрігермен шешіледі: дозалар түзетіледі, препараттар ауыстырылады, бірнеше аптада бір рет енгізілетін түрлері де бар. Қабылдауды жалғыз өзі тоқтату — мүлде басқа шешім.
Отбасы қалай көмектесе алады
Мұнда жақындардың рөлі салмақты әрі нақты. Бақылау мен тексеру ұйымдастырмай, емнің тұрақтылығын сақтауға көмектесу. Дәл осы адамдағы өршудің ерте белгілерін білу — олар әдетте эпизодтан эпизодқа қайталанады: ұйқының бұзылуы, сезіктенушілік, өз ішіне тұйықталу, сөйлегенде бұрынғы тақырыптардың қайта оралуы. Сандырақтың мазмұны туралы дауласпау, бірақ оны растамау да. Үйреншікті тұрмыс пен шамасы келетін міндеттерді сақтау: «жүйкесі жұқармасын» деп бәрінен толық босату қалпына келуді баяулатады.
Және жедел жағдайда қайда қоңырау шалу керектігін білу — ол басталып кеткен сәтте емес, алдын ала.
Егер диагнозға тек күдік болса
Ерте белгілер — ойлаудағы, сөйлеудегі, шындықты қабылдаудағы айтарлықтай өзгерістер — интернеттегі сипаттамаларға қарап өз бетімен қорытынды жасауға емес, бетпе-бет кеңеске баруға негіз. Психиатр қабылдауына бетпе-бет немесе жедел жағдайда жедел сүйемелдеу 24/7 желісі арқылы жазылуға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Шизофрения тұқым қуалай ма? Тұқым қуалайтын бейімділік бар, бірақ ол аурудың сөзсіз болатынын білдірмейді: туыстарында осы диагноз бар адамдардың көпшілігі ауырмайды.
Мұндай диагнозбен жұмыс істеуге бола ма? Иә. Терапия таңдалып, жағдай тұрақты болғанда көптеген пациенттер жұмысын және оқуын жалғастырады. Мүмкіндіктер карточкадағы жазба ретіндегі диагноздың өзіне емес, аурудың ағымына және адамның қаншалықты тұрақты бақылауда болатынына байланысты.
Қазақстанда жеке клиникаға жүгінгенде есепке қоя ма? Бұл сұрақты ем басталғанға дейін, алғашқы жүгінген кезде-ақ тікелей қойған жөн: тәртіп жағдайға және көрсетілетін көмектің сипатына байланысты, ал дәрігер оны нақты жағдайға қатысты түсіндіріп береді.
Материал психиатр-дәрігер Шакарим Ануаровичтің кеңестері негізінде дайындалды.